8 december 2010 Uitkotsen of uit de kosten?

8 december. De dag dat John Lennon werd vermoord. Imagine all the people. Living life as one. Een jaar later herdacht ik zijn dood met een kroegentocht in Leeuwarden. Een avond met veel drank en te dronken, te beneveld zocht en vond ik de confrontatie met mensen die ik beter uit de weg had kunnen gaan. Dacht ik toen. Het kostte mij een oog. Maar als de kosten voor de baten uitgaan, wat was of is dan mijn winst?

Vandaag een gesprek met Aad van Nes. Een man met een missie. Zorgen dat iedereen meedoet in Rotterdam. Hij is Arbeidsmarktmeester. Een zelfbedachte term. Er zit veel in die naam. Ik houd er van als er in een woord of verhaal meerdere lagen zitten. Of in een mens. Is eigenlijk hetzelfde.

Ik heb zin om hem te zien. Hij maakt mij nieuwsgierig, daagt mij uit. Bevlogenheid die landt in effectiviteit. Een mooie balans. Zou willen dat ik iets meer van die effectiviteit had. Maar ja, je kunt niet alles hebben. Toch?

Ik heb nog even tijd en besluit naar de tentoonstelling van Hella Jongerius in het Boymans te gaan. Ze is industrieel vormgever en tot 13 februari is er een overzicht van al haar werk te zien in 1 ruimte. Misfits. Over haar drive om de industrie te veranderen zegt ze: “Ik probeer een alternatief te bieden voor de standaardisatie en nieuwe vormen van kwaliteit te brengen. Sinds de Industriële Revolutie komen producten perfect van de lopende band gerold. Die productie heeft geleid tot affe, koude producten. Ik wil de hand van de maker terugbrengen. Ambachtelijke sporen in seriematig vervaardigde producten zorgen voor rijkere producten. Die sporen vormen het bewijs dat aan een product aandacht is besteed. Ik noem die kleine onderlinge verschillen misfits- mijn vorm van perfectie.”

Aad heeft mij uitgenodigd  om een artikel te schrijven over de inclusieve economie. Een boeiend onderwerp. Merk in mijzelf dat ik acuut naar de andere kant van het woord ga. Als er een inclusieve economie is, dan is er natuurlijk ook een exclusieve economie. Een economie die uitsluit. Leuk om naar het woord exclusief te kijken. Ex cludere. Buitensluiten. Cludere is ook de stam van kluis en kluizenaar. Te veel nadruk op de kluis, maakt iemand kluizenaar.

Het gesprek is begonnen. Over mens en werk. Over het belang daarvan. Over de imperfecties van ons arbeidssysteem dat gedomineerd wordt door een doorgeslagen geloof in efficiency, doelmatig handelen en sturen op feiten en cijfers.  Te veel en te gedetailleerde regels en formats, te veel onderzoeken en rapportages waardoor er geen adequaat beeld meer wordt gegeven van de werkelijkheid. Gevolg daarvan is een gefragmenteerde werkelijkheid. Landjepik met een vlag op ieder klein stukje dat tot elke prijs afgeschermd moet worden. Noemen we managen. Van mij!!! Afblijven. Grenzen als scheidslijnen. Kunnen we deze ook zien als verbindingslijnen?

Voor Aad vraagt deze tijd om leiderschap. Of misschien juister gezegd: Meesterschap in leiderschap. Dat meesterschap ontstaat als er een verbinding wordt gelegd tussen leiderschap en dienstbaarheid. Is niet te vinden in snelle en allesomvattende antwoorden maar in het vermogen om de juiste vragen te stellen en om situaties te ‘lezen’. Deze turbulente tijd vraagt om leiders die kunnen spelen met paradoxen. In de eenvoud toont zich de Meester. Zelfs of juist in deze complexe tijd. Geen poldermodel maar paradoxen. Waarom moeilijk doen als het ook makkelijk kan?

De natuur is daarin een goede leermeester. Alles in de natuur kiest de weg van de minste weerstand. Dat doet een rivier maar dat doen wij ook. Je zou het een wetmatigheid kunnen noemen. Niet minder fundamenteel is de constatering dat de structuur die ten grondslag ligt aan je leven, de weg van minste weerstand bepaalt. Of je je nou wel of niet bewust bent van deze structuren, ze zijn er. Kijk je naar de Maas, dan kun je zeggen dat de rivierbedding, de oevers gelijk blijven, of er nou water doorheen stroomt of niet. Als die grondstructuren onveranderd blijven, heb je als sterkste neiging door te gaan in de richting die je leven steeds heeft gevolgd. Gelukkig zijn we ook in staat om onze dominante structuren te veranderen. Vereist alleen de bereidheid om de concepten te elimineren die je in je leven hebt op gebouwd en verbeelden dat het ook anders kan. Of om met Pericles te spreken:

“Als ik altijd blijf kijken

zoals ik altijd heb gekeken,

blijf ik denken zoals ik altijd heb gedacht,

blijf ik geloven wat ik altijd heb geloofd.

Als ik blijf  geloven in wat ik altijd heb geloofd,

blijf ik doen zoals ik altijd heb gedaan.

Blijft mij overkomen wat mij altijd overkomt.

Maar als ik mijn ogen sluit

en voel mijn ware zelf van binnen,

dan kom ik deze cirkel uit

en kan ik steeds opnieuw beginnen.”

Aad heeft net als ik de neiging om vele zijpaden in te slaan. Hij laveert door zijn verhaal. Niet rechtlijnig, wel recht door zee. Laveren is niet altijd tijdverlies en soms levert het, merkwaardig genoeg, de kortste of effectiefste route op. Hij veegt de vloer aan met management dat alleen maar gericht is op efficiency. Wel grappig om de definitie van efficiency te lezen: Doelmatigheid. Matigen om je doel te behalen leidt uiteindelijk tot matige doelen. Effectiviteit betekent doeltreffendheid. Het doel raken. Moet je natuurlijk wel duidelijk hebben wat je doel is. Volgens Aad is de balans verstoord doordat bedrijven en overheid hun processen meer sturen op efficiency dan op effectiviteit. Als ze dat om zouden draaien, kunnen ze talenten beter benutten en hoeven er geen werknemers onder hun niveau te werken.

Als voorbeeld voor de noodzaak tot anders kijken noemt hij de vergrijzingproblematiek waar we de komende tijd mee geconfronteerd zullen worden. Hoe vangt de arbeidsmarkt dit verlies aan arbeidskracht op? Hoe zorgen we straks voor onze bejaarden als er geen handjes meer zijn om uit de mouwen te steken? Er komt een tekort aan mensen. Een tekort aan menskracht zoals de Homo Economicus het zou zeggen. Voor Aad is het duidelijk dat we deze vergrijzingproblematiek zelf organiseren. We laten ontiegelijk veel kansen liggen omdat we te eenzijdig naar werk kijken. In de loop van de tijd hebben we dit begrip uitgehold. Werk alleen nog maar gedefinieerd als productiviteit. De mens als resource. Hij levert wat en daar wordt hij voor betaald. Dat is een kost. Als zijn opbrengst hoger is dan dat hij kost, is er niks aan de hand. Maar o wee als hij meer kost dan dat hij opbrengt. Dan wordt hij uitgekotst omdat hij teveel kost. Uit het systeem. Komt in de bak WIA of de bak Bijstand. Die bakken kosten allemaal heel veel geld. Alleen al in Rotterdam kost de bak WIA meer dan een miljard per jaar. Dan komt er ook nog eens extra geld bij vanuit de overheid om die bakken te legen. Reintegratie of participatiefondsen. Rendement drie keer niks. Kosten huizenhoog. Vinden we normaal.

Kunnen we op andere manieren kijken naar werk? Als plek voor ontmoetingen bijvoorbeeld of als voorwaarde voor gezondheid. Als preventief middel om niet ziek te worden. Heeft wel iets dubbels. Je kunt er ook dood en doodziek van worden. Burn outs en bore outs. Te veel of te weinig uitgedaagd worden voor wat je aankan.

Als je wilt veranderen dan moet je het ook over geld hebben. De kosten voor onze volksgezondheid bedragen 86 miljard euro per jaar. Dit jaar zelfs een overschrijding van 5 miljard. Niet in de klauw te krijgen. Als je vervolgens kijkt wie er het meest gebruik maakt van die volksgezondheid, dan blijkt 70% van de totale hoeveelheid mensen die hier aanspraak op maken, niet te werken.

“Heb je wel eens gesproken met een werkloze?”, vraagt Aad. “ Als iemand twee maanden niet werkt, kijkt hij je niet meer aan. Kijkt langs je heen. Als iemand 6 maanden niet meer werkt, gaat hij niet meer met het openbaar vervoer. Als iemand 12 maanden niet meer werkt, is de enige die nog met hem of haar praat, zijn hulpverlener. Gaat op voor 98% van de mensen.” 

En hulpverleners zijn er volop op de markt van welzijn en gelul. Want er valt een hoop te verdienen aan de ellende van een ander. Deze groep mensen zorgt voor 30% van het totale budget van de volksgezondheid. Omgerekend is dat 25 miljard PER JAAR. En de hulpverleners maar hummen en knikken of zich helemaal uit de naad werken om als een Jantje Brinker te proberen dijkdoorbraken te voorkomen. Overbelaste hulpverleners die hulp moeten verlenen aan overbelasten. Hopeloos.  Hopeloos omdat er geen vangnet is, laat staan een trampoline. En iedereen werkt vanuit een goede intentie maar deze verandert niets aan de feiten. Rendement van hulpverlening nagenoeg nul, alle goedbedoelende initiatieven ten spijt.

Het rekensommetje wordt vervolgd. Scholen. De effectiviteit van de ROC’s ligt op 60% wat betekent dat we  40% van alle leerlingen kwijt raken. Voor het HBO ligt dat nog eens 10% hoger. Wat als je als bakker aan het eind van de dag de helft van je broden weg moet flikkeren? Bij scholen ligt dat wat anders. Worden betaald door de overheid. Uitval van zoveel jongeren vinden we met zijn allen heel erg. Dus komt er een extra hoeveelheid geld om dit te verlagen. Al jaren. Beroepsonderwijs ontketend. Jongeren loket. Prachtige initiatieven maar het enige dat er gebeurt, is dat het percentage uitvallers gelijk blijft. Onze staatskas iets leger. Maar dat vinden we normaal. Als je aan de ROC’s vraagt waarom ze zo weinig effectief zijn, dan was tot voor kort het antwoord dat de jeugd niet echt gemotiveerd was. Nu zeggen ze dat ze niet meer zo goed in staat zijn om de intrinsieke motivatie van elk individu te vinden. Dat is al een beetje naar jezelf kijken in plaats van het wijzen naar de ander.  We hebben met andere woorden een tekort aan de vindingskracht van intrinsieke motivatie.

Onderwijs, politiek en hulpverlening zijn dus niet in staat om werkelijk structurele veranderingen aan te brengen. Sterker nog, ze versterken een systeem dat er alleen is voor het systeem en niet voor de mensen voor wie het is bedoeld. We pompen enorme hoeveelheden geld in een systeem dat er eigenlijk alleen voor zichzelf is. Wat een verspilling van geld, tijd en energie. En dat doen we nu al jaren. En de problemen en de complexiteit nemen alleen maar toe.

Het kan anders. Vereist alleen een andere manier van kijken en denken. Betekent afscheid nemen van concepten die hebben bewezen niet te werken. Stoppen met het pompen van geld in onderwijs en hulpverlening. Stoppen met de gedachte dat werken alleen maar gericht is op productiviteit. Stoppen met denken in schaarste, misfits en tekortkomingen maar denken in termen van overvloed, potentie en talenten. Want die hebben we echt  in overvloed. Zoals een goede wijn tijd nodig heeft om te rijpen, zo heeft ook een mens tijd nodig om te groeien in zijn rol als werknemer. Elke jaar dat je bezig bent in een beroep, ga je dat vak steeds meer in de vingers krijgen. Wordt nu niet gezien als aparte productiefactor maar levert wel skills of vakmanschap op. Daar zouden we op moeten managen. Mensen verleiden om trots te zijn op hun bedrijf. Intrinsieke motivatie. Ontstaat als er drie fundamentele basisbehoeften zijn vervuld. De behoefte aan autonomie, talent en relatie. Betekent dat we het vermogen ontwikkelen om te scannen wat iemands potentie is, hem of haar vanuit relatie de ruimte geven om te werken aan en met zijn talenten. Leuke theorie maar wat betekent dat nu in de praktijk? HOE doen we dat dan anders?

Voor Aad is het niet zo moeilijk. Geld weghalen bij onderwijs en hulpverlening. Gaat voortaan naar de bedrijven. Is volgens hem niet duurder maar vele malen effectiever dan wat we tot nu toe hebben gedaan. Jongeren die uitvallen koppelen aan het meesterschap in bedrijven. Het realiseren van contextrijke leer en werkomgevingen. Arbeidsprocessen optimaliseren door jongeren die nog niks kunnen aan te nemen en hen te verbinden met oudere werknemers. Het oude Meester Gezel Leerling systeem weer invoeren maar dan in termen van onze tijd. Betekent een enorme verandering in het onderwijs en het bedrijfsleven. Vraagt om een symbiose waarin we niet alleen maar jongeren prikkelen in het stuk van hun motivatie maar ook bezig zijn om hen uit te rusten met vaardigheden om als participerende burger op te treden.

Het blijft nog steeds theoretisch, ietwat abstract. Terwijl het eigenlijk heel simpel is. We flikkeren per jaar miljarden euro’s in de Maas of welke rivier dan ook omdat we ons gezond verstand niet gebruiken. Het is als dat mooie verhaal uit het Tibetaanse boek van leven en sterven  van Rinpoche. Over slimme en domme keuzes maken.

1. Ïk loop door een straat. Er is een diep gat in het trottoir. Ik val er in. Ik ben verloren….ik ben radeloos. Het is mijn schuld niet. Het duurt eeuwig om een uitweg te vinden.
2. Ik loop door dezelfde straat. Er is een diep gat in het trottoir. Ik doe alsof ik het niet zie. Ik val er weer in. Ik kan niet geloven dat ik op dezelfde plek ben. Maar het is mijn schuld niet. Het duurt nog lang voor ik er uit ben.
3. Ik loop door dezelfde straat. Er is een diep gat in het trottoir. Ik zie dat het er is. Ik val er weer in….Het is een gewoonte. Mijn ogen zijn open> ik weet waar ik ben. Het is mijn schuld. Ik kom er direct uit.
4. Ik loop door dezelfde straat. Er is een diep gat in het trottoir. Ik loop er om heen.
5. Ik loop door een andere straat.

Laten we nu eens een andere weg in slaan. Gezond geld verdienen met zijn allen. De imperfectie van ons arbeidssysteem aanpakken door zogenaamde misfits een kans te bieden om werkend te wennen aan werk. Huh?

Tot nu toe hebben we ons alleen maar bezig gehouden met lapmiddelen. Melkert of ID banen, WSW. Nu ook weer de discussie over verplicht koffie schenken in verzorgingshuizen of het afschaffen van gesubsidieerde arbeid. Allemaal dingen die we al eerder hebben bedacht en toegepast maar altijd door de overheid. Dus altijd slecht. Laten we hier mee stoppen en nadenken of we dit op bedrijfsniveau kunnen oplossen. Of per branche en per regio. Probeer je voor te stellen dat bedrijven een deel van hun productie overhevelen naar een uitbestedingbedrijf waarvan ze zelf eigenaar zijn. Met als voorfinancier de overheid omdat die in dit nieuwe model geld gaat overhouden. Besparen 25 miljard alleen al aan de kosten van de volksgezondheid om maar niet te spreken van uitkeringen enz. In dat uitbestedingsbedrijf werken mensen die nog niet in staat zijn om volledig productief te zijn onder leiding van leermeesters. Wennen op die manier aan werk. In dat bedrijf heerst een lage lonen landen economie. Factor arbeid laten concurreren met een lage lonen land. Zorgt er mede voor dat in geval van laag conjunctuur mensen niet direct weer in de bijstand terechtkomen. Vraagt wel om een fire wall om dat bedrijf heen om te voorkomen dat bedrijven elkaar dood concurreren.

Het is eigenlijk te simpel voor woorden. Ik vraag mij dan ook af wat ik in vredesnaam probeer te doen met dit verhaal. Ieder weldenkend mens kan dit toch begrijpen? De genezing van een imperfect systeem is de omarming van imperfectie. In het buitensluiten daarvan sluiten we een groot deel van ons zelf uit. Omdat we onszelf niet toestaan om imperfect te zijn, werken we ons de vinkentering met als gevolg een stevige kans op een bun out. Waardoor we buitengesloten worden door het systeem en een reintegratie consulent tegen ons zegt……… enz.

Het gesprek is bijna ten einde. Ben benieuwd of ik in staat ben om de kwintessens van dit gesprek weer te geven. Woorden hebben ook weer de neiging om te fragmenteren. Maar stel je toch eens voor dat het mij zou lukken? Imagine……