Inleiding in de inclusieve economie

To change the game, you have to change the frame

We leven in een digitale wereld. Aan. Uit. Een reductionistische, mechanistische wereld, een wereld waarin de werkelijkheid teruggebracht wordt tot 1 aspect. Zwart of wit. Goed of fout. We hakken alles en iedereen in mootjes. Omdat we moeilijk tegen complexiteit kunnen. Dat ene mootje of aspect wordt boven alles verheven, de rest wordt weggepoetst in spreadsheets en afperkingen in begrippen.

We hebben een arbeidssysteem gecreëerd dat gedomineerd wordt door een doorgeslagen geloof in efficiency, doelmatig handelen en sturen op feiten en cijfers.  Te veel en te gedetailleerde regels en formats, te veel onderzoeken en rapportages waardoor er geen adequaat beeld meer wordt gegeven van de werkelijkheid. Gevolg daarvan is een gefragmenteerde werkelijkheid. Deeloplossingen voor deelproblemen. De wereld als machine. Een maakbare wereld met de mens als onderdeel van die machine. Als je een organisatie ziet als een machine, als een ding, is het gemakkelijk te denken dat je een slecht lopend onderdeel gewoon kunt vervangen. De mens als kostenpost, asset of kapitaal. Input. Output. Levert hij meer op dan dat hij kost dan is hij van waarde. Blijven de opbrengsten achter bij de verwachtingen dan lazeren we hem er uit. We hebben de mens gerationaliseerd tot een resource. Een human resource die in de optimaliseringprocessen van bedrijven teruggebracht wordt tot alleen een productiviteitsnorm. Een enorme versmalling, verenging in het denken over de mens. Pervers eigenlijk als mensen alleen maar op dit versmalde stuk worden aangesproken.

Mens en arbeid

“Ik geloof dat een aantal principes van het kapitalisme heel goed werkt, maar er zitten ook ontwerpfouten in. Hoe meet je bijvoorbeeld groei? We zijn puur en alleen omzet aan het meten, maar daarmee meet je niet de gezondheid van een systeem. Als je alleen maar meet hoeveel je eet, en niet wat je eet….Tja, dat is een beetje dom. De huidige economie werkt heel kortzichtig. Het meetsysteem moet anders. We moeten ook kijken naar andere dingen. Hoe zitten mensen in hun vel? Wat is de sfeer op de werkvloer? Dat kun je allemaal al meten, het gebeurt alleen nog niet op grote schaal. (Sander Tideman)

Albert Einstein zei al dat als wij de dingen willen begrijpen, wij het geheel waarvan deze dingen deel uitmaken, moeten leren begrijpen. Dus stoppen met denken in deeloplossingen voor deelproblemen maar denken in relaties,  want denken in relaties is denken in systemen, is denken in samenhang en wat daar allemaal uit tevoorschijn kan komen.

De mens is een complex geheel dat zich in een voortdurende interactie met de omgeving bevindt. Ieder mens is ingebed in relaties waarin hij zich continu definieert. .Je bent je relaties. Buiten de relaties bestaan we niet. It takes two to know one. Hoe staan we in die relaties? Tegenover elkaar, naast elkaar, van elkaar afgewend, met de ruggen naar elkaar toe?

Wat gebeurt er als je relaties weghaalt? Wat gebeurt er met mensen als je ze duurzaam uit het arbeidsproces weghaalt? Een klein rekensommetje. Mensen die uit het arbeidsproces gehaald worden, komen in de bak WIA of de in de bak Bijstand. Die bakken kosten allemaal heel veel geld. Alleen al in Rotterdam kost de bak WIA meer dan een miljard per jaar. Dan komt er ook nog eens extra geld bij vanuit de overheid om die bakken te legen. Re-integratie of participatiefondsen. Rendement drie keer niks. Kosten huizenhoog. Vinden we normaal.

Als je wilt veranderen dan moet je het ook over geld hebben. De kosten voor onze volksgezondheid bedragen 86 miljard euro per jaar. Dit jaar zelfs een overschrijding van 5 miljard. Niet in de klauw te krijgen. Als je vervolgens kijkt wie er het meest gebruik maakt van die volksgezondheid, dan blijkt 30 % van de totale hoeveelheid mensen die hier aanspraak op maken, niet te werken. Omgerekend is dat 28 miljard per jaar.

 “ Als iemand twee maanden niet werkt, kijkt hij je niet meer aan. Kijkt langs je heen. Als iemand 6 maanden niet meer werkt, gaat hij niet meer met het openbaar vervoer. Als iemand 12 maanden niet meer werkt, is de enige die nog met hem of haar praat, zijn hulpverlener. Gaat op voor 98% van de mensen.” (Aad van Nes, Arbeidsmarktmeester van Rotterdam.)

En goedbedoelende hulpverleners zijn er volop op de markt van welzijn en gelul. Want er valt een hoop te verdienen aan de ellende van een ander. En de hulpverleners maar hummen en knikken of zich helemaal uit de naad werken om als een Jantje Brinker te proberen dijkdoorbraken te voorkomen. Overbelaste hulpverleners die hulp moeten verlenen aan overbelasten. Hopeloos.  Hopeloos omdat er geen vangnet is, laat staan een trampoline. En iedereen werkt vanuit een goede intentie maar deze verandert niets aan de feiten. Rendement van hulpverlening nagenoeg nul, alle goedbedoelende initiatieven ten spijt.

Laten we het rekensommetje verder afmaken. Scholen. De effectiviteit van de ROC’s ligt op 60% wat betekent dat we  40% van alle leerlingen kwijt raken. Voor het HBO ligt dat nog eens 10% hoger. Wat als je als bakker aan het eind van de dag de helft van je broden weg moet gooien? Bij scholen ligt dat wat anders. Worden betaald door de overheid. Uitval van zoveel jongeren vinden we met zijn allen heel erg. Dus komt er een extra hoeveelheid geld om dit te verlagen. Al jaren. Beroepsonderwijs ontketend. Jongerenloket. Prachtige initiatieven maar het enige dat er gebeurt, is dat het percentage uitvallers gelijk blijft. Onze staatskas iets leger. Maar dat vinden we normaal. Als je aan de ROC’s vraagt waarom ze zo weinig effectief zijn, dan was tot voor kort het antwoord dat de jeugd niet echt gemotiveerd was. Nu zeggen ze dat ze niet meer zo goed in staat zijn om de intrinsieke motivatie van elk individu te vinden. Dat is al een beetje naar jezelf kijken in plaats van het wijzen naar de ander.  We hebben met andere woorden een tekort aan de vindingskracht van intrinsieke motivatie.

Veel van de problemen waar we mee te maken hebben, organiseren we zelf. Een klein voorbeeld. Omdat wij niet in staat zijn om de intrinsieke motivatie aan te spreken van onze jongeren, niet in staat zijn om met hen een relatie aan te gaan, raken we jaarlijks duizenden jongeren kwijt. Pedagogische verlegenheid, noemt Piet Boekhoud dit proces. Koppel dit verlies aan arbeidskracht nu eens aan de vergrijzingproblematiek waar we de komende tijd mee geconfronteerd zullen worden. Duizenden babyboomers die de komende vijf jaar de arbeidsmarkt verlaten. Hoe vangt de arbeidsmarkt dit verlies aan arbeidskracht op? Hoe zorgen we straks voor onze bejaarden als er geen handjes meer zijn om uit de mouwen te steken? Er komt een tekort aan mensen. Een tekort aan menskracht zoals de Homo Economicus het zou zeggen. En dat terwijl we aan de andere kant duizenden mensen van de arbeidsmarkt afdrukken. Wat laten we een hoop kansen liggen door onze eenzijdige korte termijnkijk kijk op arbeid!

Een conclusie:

 Onderwijs, politiek en hulpverlening zijn niet in staat om werkelijk structurele veranderingen aan te brengen. Sterker nog, ze versterken een systeem dat er alleen is voor het systeem en niet voor de mensen voor wie het is bedoeld. Wat een verspilling van geld, tijd en energie. En van onbenut talent. En dat doen we nu al jaren. En de problemen en de complexiteit nemen alleen maar toe. Omdat we de tijd niet nemen om werkelijk duurzame oplossingen te vinden voor de uitdagingen waar we voor staan.

“Die onduurzaamheid of vergankelijkheid zit besloten in ons mens- en wereldbeeld. Onze waarden. Hierdoor blijven we de materiële werkelijkheid zien als een resource. We zuigen die resource leeg om in onze behoeften te voorzien, maar die behoeften worden gecreëerd door ons economische systeem dat er van uitgaat dat zonder behoeften geen economische groei plaatsvindt.”(Sander Tideman). Volgens hem blijft dit echter een hol begrip, blijft het aan de oppervlakte hangen omdat we in de kern niet duurzaam denken. Nog steeds volharden in exclusief denken en doen. “We zullen moeten streven naar een vermenging van de kwaliteiten van het oude paradigma met zijn ondernemerschap en economische waardecreatie enerzijds en menselijke en ecologische waarden anderzijds.”(Sander Tideman)

Een andere kijk op werk

 So what if people are at the heart of organizational succes? I belief that putting people at the heart of organizational success has implications on how we think abput organizations and what we do within them. (Linda Gratton; Living Strategy)

Het kan anders. Menselijker, slimmer en goedkoper. Vereist alleen een andere manier van kijken en denken. Betekent afscheid nemen van concepten die hebben bewezen niet te werken. Stoppen met het pompen van geld in onderwijs en hulpverlening. Stoppen met de gedachte dat werken alleen maar gericht is op productiviteit. Stoppen met denken in schaarste, misfits en tekortkomingen maar denken in termen van overvloed, potentie en talenten. Want die hebben we echt  in overvloed. Zoals een goede wijn tijd nodig heeft om te rijpen, zo heeft ook een mens tijd nodig om te groeien in zijn rol als werknemer.

Elk jaar dat je bezig bent in een beroep, ga je dat vak steeds meer in de vingers krijgen. Wordt nu niet gezien als aparte productiefactor maar levert wel skills of vakmanschap op. Daar zouden we op moeten managen. Mensen verleiden om trots te zijn op hun bedrijf. Intrinsieke motivatie. Ontstaat als er drie fundamentele basisbehoeften zijn vervuld. De behoefte aan autonomie, talent en relatie. Betekent dat we het vermogen ontwikkelen om te scannen wat iemands potentie is, hem of haar vanuit relatie de ruimte geven om te werken aan en met zijn talenten. Leuke theorie maar wat betekent dat nu in de praktijk? HOE doen we dat dan anders?

Laten we het geld investeren in die initiatieven die getuigen van een inclusieve aanpak.   Die kiezen voor een integrale benadering van het vraagstuk van arbeidsparticipatie. Niet duurder maar vele malen effectiever dan wat we tot nu toe hebben gedaan. Jongeren die uitvallen koppelen aan het meesterschap in bedrijven. Het realiseren van contextrijke leer en werkomgevingen. Arbeidsprocessen optimaliseren door jongeren die nog niks kunnen aan te nemen en hen te verbinden met oudere werknemers. Het oude Meester Gezel Leerling systeem weer invoeren maar dan in termen van onze tijd. Betekent een enorme verandering in het onderwijs en het bedrijfsleven. Vraagt om een symbiose waarin we niet alleen maar jongeren prikkelen in het stuk van hun motivatie maar ook bezig zijn om hen uit te rusten met vaardigheden om als participerende burger op te treden.

Laten we nu eens een andere weg in slaan. Gezond geld verdienen met zijn allen. De imperfectie van ons arbeidssysteem aanpakken door zogenaamde misfits een kans te bieden om werkend te wennen aan werk. In WWW bedrijven. Werkend Wennen aan Werk.

Tot nu toe hebben we ons alleen maar bezig gehouden met lapmiddelen. Melkert of ID banen, WSW. Nu ook weer de discussie over verplicht koffie schenken in verzorgingshuizen of het afschaffen van gesubsidieerde arbeid. Allemaal dingen die we al eerder hebben bedacht en toegepast maar altijd door de overheid. Dus altijd slecht. Laten we hier mee stoppen en nadenken of we dit op bedrijfsniveau kunnen oplossen. Of per branche en per regio. Probeer je voor te stellen dat bedrijven een deel van hun productie overhevelen naar een uitbestedingbedrijf waarvan ze zelf eigenaar zijn. Met als voorfinancier de overheid omdat die in dit nieuwe model geld gaat overhouden. Besparen 28 miljard alleen al aan de kosten van de volksgezondheid om maar niet te spreken van uitkeringen enz. In dat uitbestedingsbedrijf werken mensen die nog niet in staat zijn om volledig productief te zijn onder leiding van leermeesters. Wennen op die manier aan werk. In dat bedrijf heerst een lage lonen landen economie. Factor arbeid laten concurreren met een lage lonen land. Zorgt er mede voor dat in geval van laag conjunctuur mensen niet direct weer in de bijstand terechtkomen. Vraagt wel om een fire wall om dat bedrijf heen om te voorkomen dat bedrijven elkaar dood concurreren.

De genezing van een imperfect systeem is de omarming van imperfectie. In het buitensluiten daarvan sluiten we een groot deel van ons zelf uit. Omdat we onszelf niet toestaan om imperfect te zijn, werken we ons suf met als gevolg een stevige kans op een bun out. Input output. Ingedut, uitgeput. Waardoor we buitengesloten worden door het systeem en een reintegratie consulent tegen ons zegt……… enz.

Een nieuw economisch model

The new sources of sustainable advantage available to organizations have people at the center- their creativity and talent, their inspirations and hopes, their dreams and excitement.(Linda Gratton)

We bevinden ons in een overgangsfase. We komen uit een geldgedreven periode die ons veel opgeleverd maar ook veel gekost heeft. Waarden uit ons economische paradigma lijken niet meer te verenigen met waarden van ecologische en sociale duurzaamheid.

Het wordt tijd om anders te denken en anders te doen. Stoppen met denken en doen in termen van exclusiviteit maar een economisch model ontwikkelen, of meerdere, die de ook niet tastbare componenten van onze economie bevatten. Inclusief denken en doen. Als mensen geen kostenpost meer zijn, en ook geen asset of kapitaal, en toch zo essentieel voor het succes van organisaties, hoe kun je er dan toch netjes rekenschap¨voor afleggen en dit deel maken van de balans nieuwe stijl? Hoe kunnen we zorgen voor een samenleving waarin mensen duurzaam participeren in wijk en werk?

We staan voor een keuze: harder werken in het huidige systeem van uitsluiten en efficiënte werkprocessen of uit het systeem springen naar een hoger niveau met veel meer kansen en verbindingen dan daarvoor. (Goos Geursen)

Wordt vervolgd.

Direct geraadpleegde literatuur

Goos Geursen; Het dode paard en Als de leuning beweegt

Linda Gratton; Living Strategy

Sander Tideman; Mind over Matter

Een wereld te winnen